W finansach wydajemy miliardy rocznie na uzgadnianie notatek. Daml tłumaczy dlaczego.
Rozrachunek po transakcji pochłania miliardy dolarów rocznie nie na przelewy, tylko na porównywanie, co każdy z uczestników zapisał o tym samym zdarzeniu. Publiczny blockchain tego nie rozwiąże - broker nie może widzieć księgi konkurencyjnego brokera. Daml, powstały z zamówienia ASX, daje inną odpowiedź: wspólny proces, osobne widoki.
Miliardy rocznie na uzgadnianie notatek
Kliknąłeś "kup akcje". Aplikacja pokazuje, że transakcja jest zrobiona. Przez kolejne dwa dni kilkanaście instytucji uzgadnia między sobą, co się właściwie stało. Twój broker ma swoją wersję. Broker sprzedającego ma swoją. Izba rozliczeniowa trzecią, depozyt papierów wartościowych czwartą, banki obu stron piątą i szóstą. Każda z nich prowadzi własny rejestr, w którym zapisuje to samo zdarzenie własnymi słowami. Potem wszyscy porównują notatki. Jeśli się nie zgadzają, ktoś dzwoni, ktoś pisze maila, ktoś siada do arkusza i szuka, gdzie leży różnica. To się nazywa rozrachunek i pochłania na świecie miliardy dolarów rocznie. Nie na przelewy. Na sprawdzanie, czy wszyscy mają w papierach to samo (ten sam koszt uzgadniania, o którym pisaliśmy przy SWIFT vs blockchain w płatnościach cross-border).
Oczywisty pomysł, który nie działa
Skoro kłopotem jest to, że każdy prowadzi własny rejestr, rozwiązaniem wydaje się wspólny rejestr. Jako ultra-fanboj rozproszonej technologii, widzę rozwiązanie w blockchainie. Problem w tym, że publiczny blockchain rozwiązuje sprawę w sposób, którego giełda nie może zaakceptować. Żeby wszyscy mogli sprawdzić, że rejestr jest prawdziwy, wszyscy muszą go widzieć. Na rynku finansowym połowa uczestników nie może widzieć drugiej połowy. Broker nie może oglądać pozycji konkurencyjnego brokera. To podstawa uczciwego rynku i wprost wymóg regulacyjny. Wiedza o tym, kto ma jaką pozycję, jest warta pieniędzy i pozwala grać przeciwko innym. Więc wspólny otwarty rejestr rozwiązuje jeden problem, tworząc kolejny, gorszy.
Rozwiązanie zbudowane dla australijskiej giełdy
W 2016 roku australijska giełda ASX zleciła firmie Digital Asset wymianę swojego systemu rozrachunkowego. Mieli zbudować wspólny rejestr dla wszystkich uczestników, w którym nikt nie zobaczy nic ponad to, co go dotyczy. Okazało się, że nie ma narzędzia, którym dałoby się to zapisać. Więc Digital Asset zbudował własne i nazwał je Daml, który później w 2019 roku udostępnił je publicznie i za darmo. Daml nie jest bazą danych ani siecią. Jest językiem, w którym zapisuje się treść umowy w taki sposób, żeby komputer rozumiał nie tylko jej warunki, ale też kto ma prawo o niej wiedzieć. Ten sam model uprawnień pojawia się w architekturach tokenizacji RWA, gdzie regulowany emitent potrzebuje wspólnego stanu bez pełnej publicznej jawności.
Na czym polega sztuczka
Po lewej: siatka - każdy z każdym. Po prawej: podzbiór - każdy widzi tylko to, co go dotyczy.
Transakcja nie jest tu jednym dokumentem, tylko zbiorem powiązanych zapisów, z których każdy trafia wyłącznie do stron, których dotyczy. Broker kupującego dostaje zapis swojej strony operacji, broker sprzedającego swojej, izba rozliczeniowa jako uczestnik obu dostaje oba. Brokerzy nie widzą siebie nawzajem, a mimo to nikt nie widzi całości, ale każdy pojedynczy fakt widzi komplet stron, których dotyczy. Każdy zapis ma co najmniej dwóch świadków, a zapisy zazębiają się jak ogniwa. Nikt nie ogląda całego łańcucha, a łańcuch trzyma. Fragmenty przeznaczone dla jednego brokera nigdy nie trafiają do drugiego.
To nie jest problem wyłącznie giełdowy
Rozrachunek jest tylko najczystszym przykładem pewnego wzorca. Kiedy raz się go zauważy, widać go wszędzie:
Ten sam wzorzec wielostronny powtarza się w finansach, ubezpieczeniach i ochronie zdrowia - wspólny proces, różne widoki.
✓Kredyt konsorcjalny. Agent, kilkunastu kredytodawców, kredytobiorca. Każdy uczestnik zna swoją transzę i nie ma prawa znać warunków pozostałych. Dziś obsługuje to się mailem i arkuszem, a uzgadnianie kto komu ile jest winien potrafi trwać tygodniami.
✓Roszczenie ubezpieczeniowe. Klient, agent, ubezpieczyciel, rzeczoznawca, reasekurator. Jedna sprawa, pięć podmiotów, pięć różnych zakresów dostępu do tej samej historii.
✓Akredytywa w handlu międzynarodowym. Kupujący, sprzedający, dwa banki, przewoźnik, ubezpieczyciel. Klasyczna umowa wielostronna, w której każdy widzi co innego, wciąż w dużej mierze obsługiwana papierem.
✓Ochrona zdrowia. To akurat najlepszy dowód, że nie chodzi o finanse. Wśród firm, które testowały Damla jeszcze przed jego publicznym udostępnieniem, obok giełd i banków były przedsiębiorstwa z sektora medycznego. Pacjent, szpital, ubezpieczyciel i płatnik uczestniczą w jednym procesie rozliczenia świadczenia, a dane pacjenta widzieć może wyłącznie ten, komu wolno.
✓Wspólna weryfikacja klientów przez banki. Jeden klient, jeden komplet dokumentów, kilka banków, z których każdy widzi wyłącznie własną relację z tym klientem. Problem znany każdemu, kto zakładał rachunek firmowy w trzech miejscach i trzy razy przynosił ten sam odpis z KRS.
✓Łańcuch dostaw. Producent, przewoźnik, ubezpieczyciel, nabywca, urząd celny. Ten sam kontener, sześć różnych zakresów wiedzy o nim.
Warto przy tym wiedzieć, że Daml nigdy nie wymagał blockchaina. Działał również na zwyczajnej bazie danych. Wspólny proces przy osobnych widokach jest problemem organizacyjnym, nie technologicznym, i rozproszony rejestr jest jednym z możliwych sposobów jego rozwiązania, a nie warunkiem koniecznym.
Trzy rzeczy, które Daml robi inaczej
Trzy decyzje architektoniczne, które odróżniają Daml od każdej ogólnej platformy smart contract:
✓Nie da się stworzyć umowy, której ktoś nie podpisał. W Damlu tego się nie sprawdza, bo tego nie da się obejść. Umowa bez kompletu podpisów po prostu nie powstaje, jak drukarka, która odmawia wydrukowania dokumentu bez wszystkich parafek. Znika cała klasa błędów, którą normalnie wyłapuje się audytem.
✓Nic się nie wymazuje. Umowy się tu nie edytuje. Zmiana warunków oznacza zamknięcie starej i powstanie nowej w jej miejsce. Księgowi znają tę zasadę od pięciuset lat: błędnego zapisu się nie zamazuje, robi się storno. Historia jest więc wbudowana w konstrukcję, a nie doklejona z boku w postaci logu, który ktoś kiedyś może wyczyścić. Kiedy przychodzi audyt albo spór, pełna ścieżka istnieje, bo inaczej być nie mogło.
✓Uprawnienie samo jest umową. W typowym systemie uprawnienia siedzą w tabelce: ten użytkownik jest administratorem, tamten księgowym. Tabelkę ktoś kiedyś wypełnił i zwykle nikt już nie pamięta dlaczego. W Damlu nadanie komuś prawa do działania w Twoim imieniu jest osobną umową, z datą, warunkiem i momentem wygaśnięcia. Pytanie "dlaczego ta osoba mogła to zrobić" ma zawsze odpowiedź w postaci dokumentu, a nie wpisu w tabelce.
Czego Daml celowo nie potrafi
Nie da się w nim napisać strony internetowej. Ani wysłać maila. Ani pobrać kursu walut z internetu. Nie ma nawet dostępu do zegara. I tak ma być. Skoro kilkanaście organizacji ma niezależnie policzyć to samo i dojść do identycznego wyniku, to w rachunku nie może być niczego, co u każdej wypadnie inaczej. Wystarczy, że jedna spojrzy na zegar sekundę później, i wyniki się rozjadą. A rozjazd między instytucjami to nie usterka, tylko spór. Język umie dokładnie jedno - zapisać, co strony sobie uzgodniły i kto co może z tym zrobić. Trochę jak notacja szachowa, która potrafi zapisać każdą partię świata i nie potrafi zamówić pizzy. Cała reszta systemu - interfejs, integracje, powiadomienia - jest napisana w zwyczajnych językach i stoi obok.
Daml wyrósł z Haskella - jak Plutus, tylko w drugą stronę
Daml wyrósł z Haskella - języka z tradycji akademickiej, cenionego tam, gdzie błąd kosztuje za dużo, żeby wykrywać go w produkcji. Z tego samego korzenia wyrósł Plutus, język smart kontraktów blockchaina Cardano. Wspólny rodowód, odpowiedzi dokładnie przeciwne.
Plutus jest ochroniarzem przy drzwiach. Ktoś przynosi gotową transakcję, a Plutus sprawdza dokumenty i mówi wolno albo nie wolno. Wszystko dzieje się jawnie, bo o to właśnie w Cardano chodzi: każdy ma móc sprawdzić każdego.
Daml jest kancelarią. Nie ocenia przyniesionego dokumentu, tylko sam go sporządza z treści umowy, zbiera podpisy i rozsyła stronom odpisy w odpowiednim zakresie.
Plutus odpowiada na pytanie "czy wolno". Daml na pytanie "co się dzieje i kto o tym wie".
Żadne z nich nie jest lepsze. To są odpowiedzi na dwa różne pytania, zadawane przez dwa różne światy.
Nie brak zaufania. Selektywne ujawnianie z odpowiedzialnością.
Przez dekadę rozmawialiśmy o tym, jak zbudować system, w którym nikt nikomu nie musi ufać. Ma to sens wśród anonimowych uczestników. Traci go, gdy po drugiej stronie siedzi bank z licencją, ubezpieczyciel pod nadzorem i szpital z obowiązkiem ochrony danych pacjenta. Oni ufają sobie zawodowo, na podstawie regulacji i odpowiedzialności. Ich problem brzmi inaczej: kto co widzi i skąd wiadomo, że się zgadza.
Jeśli któryś z wymienionych wzorców to Wasz problem - wiele stron, jeden wspólny proces, różne zakresy dostępu - napisz. Binar pracuje z Damlem i pokrewnym narzędziownikiem od wczesnych lat, i znamy kompromisy, o których pitch decki milczą.
