W finansach wydajemy miliardy rocznie na uzgadnianie notatek. Daml tłumaczy dlaczego.

Kliknąłeś "kup akcje". Aplikacja pokazuje, że transakcja jest zrobiona. Przez kolejne dwa dni kilkanaście instytucji uzgadnia między sobą, co się właściwie stało. Twój broker ma swoją wersję. Broker sprzedającego ma swoją. Izba rozliczeniowa trzecią, depozyt papierów wartościowych czwartą, banki obu stron piątą i szóstą. Każda z nich prowadzi własny rejestr, w którym zapisuje to samo zdarzenie własnymi słowami. Potem wszyscy porównują notatki. Jeśli się nie zgadzają, ktoś dzwoni, ktoś pisze maila, ktoś siada do arkusza i szuka, gdzie leży różnica. To się nazywa rozrachunek i pochłania na świecie miliardy dolarów rocznie. Nie na przelewy. Na sprawdzanie, czy wszyscy mają w papierach to samo (ten sam koszt uzgadniania, o którym pisaliśmy przy SWIFT vs blockchain w płatnościach cross-border).

Skoro kłopotem jest to, że każdy prowadzi własny rejestr, rozwiązaniem wydaje się wspólny rejestr. Jako ultra-fanboj rozproszonej technologii, widzę rozwiązanie w blockchainie. Problem w tym, że publiczny blockchain rozwiązuje sprawę w sposób, którego giełda nie może zaakceptować. Żeby wszyscy mogli sprawdzić, że rejestr jest prawdziwy, wszyscy muszą go widzieć. Na rynku finansowym połowa uczestników nie może widzieć drugiej połowy. Broker nie może oglądać pozycji konkurencyjnego brokera. To podstawa uczciwego rynku i wprost wymóg regulacyjny. Wiedza o tym, kto ma jaką pozycję, jest warta pieniędzy i pozwala grać przeciwko innym. Więc wspólny otwarty rejestr rozwiązuje jeden problem, tworząc kolejny, gorszy.

W 2016 roku australijska giełda ASX zleciła firmie Digital Asset wymianę swojego systemu rozrachunkowego. Mieli zbudować wspólny rejestr dla wszystkich uczestników, w którym nikt nie zobaczy nic ponad to, co go dotyczy. Okazało się, że nie ma narzędzia, którym dałoby się to zapisać. Więc Digital Asset zbudował własne i nazwał je Daml, który później w 2019 roku udostępnił je publicznie i za darmo. Daml nie jest bazą danych ani siecią. Jest językiem, w którym zapisuje się treść umowy w taki sposób, żeby komputer rozumiał nie tylko jej warunki, ale też kto ma prawo o niej wiedzieć. Ten sam model uprawnień pojawia się w architekturach tokenizacji RWA, gdzie regulowany emitent potrzebuje wspólnego stanu bez pełnej publicznej jawności.

Transakcja nie jest tu jednym dokumentem, tylko zbiorem powiązanych zapisów, z których każdy trafia wyłącznie do stron, których dotyczy. Broker kupującego dostaje zapis swojej strony operacji, broker sprzedającego swojej, izba rozliczeniowa jako uczestnik obu dostaje oba. Brokerzy nie widzą siebie nawzajem, a mimo to nikt nie widzi całości, ale każdy pojedynczy fakt widzi komplet stron, których dotyczy. Każdy zapis ma co najmniej dwóch świadków, a zapisy zazębiają się jak ogniwa. Nikt nie ogląda całego łańcucha, a łańcuch trzyma. Fragmenty przeznaczone dla jednego brokera nigdy nie trafiają do drugiego.

Rozrachunek jest tylko najczystszym przykładem pewnego wzorca. Kiedy raz się go zauważy, widać go wszędzie:

Trzy decyzje architektoniczne, które odróżniają Daml od każdej ogólnej platformy smart contract:

Nie da się w nim napisać strony internetowej. Ani wysłać maila. Ani pobrać kursu walut z internetu. Nie ma nawet dostępu do zegara. I tak ma być. Skoro kilkanaście organizacji ma niezależnie policzyć to samo i dojść do identycznego wyniku, to w rachunku nie może być niczego, co u każdej wypadnie inaczej. Wystarczy, że jedna spojrzy na zegar sekundę później, i wyniki się rozjadą. A rozjazd między instytucjami to nie usterka, tylko spór. Język umie dokładnie jedno - zapisać, co strony sobie uzgodniły i kto co może z tym zrobić. Trochę jak notacja szachowa, która potrafi zapisać każdą partię świata i nie potrafi zamówić pizzy. Cała reszta systemu - interfejs, integracje, powiadomienia - jest napisana w zwyczajnych językach i stoi obok.

Daml wyrósł z Haskella - języka z tradycji akademickiej, cenionego tam, gdzie błąd kosztuje za dużo, żeby wykrywać go w produkcji. Z tego samego korzenia wyrósł Plutus, język smart kontraktów blockchaina Cardano. Wspólny rodowód, odpowiedzi dokładnie przeciwne. Plutus jest ochroniarzem przy drzwiach. Ktoś przynosi gotową transakcję, a Plutus sprawdza dokumenty i mówi wolno albo nie wolno. Wszystko dzieje się jawnie, bo o to właśnie w Cardano chodzi: każdy ma móc sprawdzić każdego. Daml jest kancelarią. Nie ocenia przyniesionego dokumentu, tylko sam go sporządza z treści umowy, zbiera podpisy i rozsyła stronom odpisy w odpowiednim zakresie. Plutus odpowiada na pytanie "czy wolno". Daml na pytanie "co się dzieje i kto o tym wie". Żadne z nich nie jest lepsze. To są odpowiedzi na dwa różne pytania, zadawane przez dwa różne światy.

Przez dekadę rozmawialiśmy o tym, jak zbudować system, w którym nikt nikomu nie musi ufać. Ma to sens wśród anonimowych uczestników. Traci go, gdy po drugiej stronie siedzi bank z licencją, ubezpieczyciel pod nadzorem i szpital z obowiązkiem ochrony danych pacjenta. Oni ufają sobie zawodowo, na podstawie regulacji i odpowiedzialności. Ich problem brzmi inaczej: kto co widzi i skąd wiadomo, że się zgadza.